विदग्ध

फायरफॉक्स या न्याहाळकाची नवीन आवृत्ती, ३.०, काल रात्रौ प्रकाशित झाली आहे. आत्ताच संगणकावर त्याची स्थापना करून, त्यातूनच ही नोंद प्रकाशित करतोय. स्थापना इतक्या चटकन झाली की काम झाले आहे हे सुरूवातीस कळलेच नाही. सर्व संकेतस्थळे अधिक चटकन उघडता येत आहेत. एकूणच तब्बल १५००० सुधारणा आणि नवीन वैशिष्ट्यांसह ही आवृत्ती उत्तम आहेच हे सांगणे नलगे, अत्याधिक महत्त्वाचे म्हणजे आपला विश्वजाळावर भटकंती करतांनाही आपल्या संगणकातील विदा सुरक्षित राहण्याच्या दृष्टीने फायरफॉक्स हा एक उत्तम न्याहाळक आहे.

श्री. ओंकार जोशी यांच्या गमभन टंकलेखन सुविधेची नवीन आवृत्ती प्रकाशित झालेली आहे. वर्डप्रेसवर संकेतस्थळ असणा-यांना गमभनची विशेष सोयही उपयुक्त ठरू शकेल.

दुवे -
गमभन - http://www.var-x.com/gamabhana
वर्डप्रेसवर आधारीत संकेतस्थळासाठी सोय - http://wordpress.org/extend/plugins/indic/

आज गप्पांची सुरेख मैफल रंगली होती. विषयांचे रूळ बदलत-बदलत गाडी जगातील इतर राष्ट्रे आणि भारत या विषयावर आली. भारताजवळ जगाला देण्यासारखे खूप काही आहे आणि तितकेच घेण्यासारखेही आहे. यावर खूप काथ्याकूट झाला. त्यातूनच मला माझा एक छंद आठवला. खरे तर, त्याला छंद म्हणण्याइतपत काही तो मला हल्ली जडलेला नाही किंवा न म्हणण्याइतपत दुरावलेलाही नाही. म्हणून त्याला उपछंद म्हणणे अधिक संयुक्तिक ठरेल. मराठीत उपछंद हा शब्द आहे का हो? असो, विषयांतर पुरे.

काही वर्षांपूर्वी मला प्रत्येक देशाचे राष्ट्रगीत अगदी कानात तेल घालून ऐकण्याचा उपछंद होता. जवळ-जवळ सगळ्याच देशांच्या राष्ट्रगीतांच्या धून ऐकण्याचा तो योग होता. कुठल्याही देशाचे राष्ट्रगीत, तो देश आपला नसला, तरीही आपल्यासाठीही एक आदराचा विषय असतो. कारण त्या राष्ट्रगीताभोवती त्या देशातील नागरिकांच्या भावना गुंतलेल्या असतात, त्यासाठी तेथिल जवानांचे रक्त सांडलेले असते. त्यामुळे संगीतातल्या कुठल्या स्वरांशी त्या देशाला अधिक भावनिक ऐक्य वाटते हासुद्धा एक अभ्यासाचाच विषय आहे. मात्र, अशा विषयाचे विश्लेषण मांडले हे फारच कौशल्याचे काम आहे. तेथे संगितातील अमूक एक रागदारी किंवा स्वरावलीच्या कठोर नियमांची चिकित्सा आपले मत मांडतांना चालत नाही. अर्थातच, हेही खरेच की आपलाच देश समजून घ्यायला असा उपक्रम निश्चित कामी येतो. त्याने भारताच्या राष्ट्रगीताबद्दल असलेले प्रेम कांकणभर तरी अधिकच वाढते.

विषयौघातच, तो उपछंदा आठवल्याने माझे उपछंद या शब्दाबाबत कुतूहल जागृत झाले आहे. आपल्याला जेव्हा एखादी गोष्ट इतकी प्रिय असते की त्याशिवाय चैनच पडत नाही तर त्याला आपण व्यसन (चांगल्या अर्थाने) किंवा वेड म्हणू शकतो. जसे बालकवींना कवितेचे वेड होते. ते कविता न रचता जगूच शकले नसते. त्याचीच कोमल आवृत्ती म्हणजे छंद होय. काहींना गाण्याचा तर काहींना खाण्याचा छंद असतो. कुणाला चित्रं रंगवायला आवडतात. तर कुणाला पुस्तक वाचणे आवडते. स्वतःसाठी जराही मोकळा वेळ मिळाला की मनुष्य त्या छंदाचा पाठपुरावा करतो. काळानुरूप त्या छंदाचेही स्वरूप बदलत जाते. सामाजिक बदलांचाही त्यावर प्रभाव असतो. जसे, हल्ली ब-याच लोकांना भ्रमणध्वनीवर बोलायचा छंद आहे, किंवा क्रिकेटपटूंसाठी जाहीराती करणे हे वेड आणि क्रिकेट हा छंद झालेला आहे, इत्यादी इत्यादी. गंमतीचा भाग सोडला तर, पूर्वी पोस्टाची तिकिटे गोळा करण्याचा छंद असलेल्या वल्लींची संख्या आजमितीस निष्पर्ण झालेल्या वृक्षावत रोडावलेली आहे हे सत्यच आहे.

आपण उपछंद म्हणजे छंदाची अधिक कोमल आवृत्ती असे म्हणू शकतो का? बहुधा ते योग्यच आहे असे वाटते. कुणी भाषातज्ञाने यावर प्रकाश टाकला तर उत्तम होईल. मानसशास्त्रात असला काही प्रकार आहे का हे काही ठाऊक नाही. परंतू, असायला हरकत नाही. आयुष्यात कधीकाळी एखाद्या गोष्टीचा शर्थीने पाठपुरावा करून एखादे प्रमेय किंवा कोडे सोडवल्यागत जे काही तात्पर्य काढायचे ते काढल्यानंतर क्रमशः त्यातील रूची काहीशी कमी होते. आणि ती रूची इतर गोष्टीत वळते. तरीही, त्या विषयातील रूची पूर्णपणे नाश पावत नाही. जसेकाही सायीखालील दूधासारखी ती तेथेच असते आणि संधी मिळाल्यावर समोर येण्याची वाट पाहते. त्यालाच तर उपछंद म्हणायचे.

तुम्हालाही असे उपछंद असतील. त्याबद्ल आणि त्यातून तुम्हाला काय गवसलं हे सांगा की!

(शैलेश श. खांडेकर)

स्वयंपाकघरातील कुकरची शिट्टी, पक्ष्यांची किलबिल, धावत्या बसचे ब्रेक करकचून दाबल्यावर होणारा आवाज, पानांची सळसळ, नळाची संततधार, वरच्या मजल्यावर राहणा-यांचा खलबत्ता असे विविध आवाज ऐकू येतात. संगणकाच्या पडदावर प्रतिबिंब पडलेले झाड गूजगोष्टी करतेय अन केळीच्या पानावर सूर्यकिरणांचा नृत्याविष्कार चालला आहे. आतापर्यंत दुर्लक्षलेला पंखा अवचित आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून देतो ती त्याची पाती बिघडल्यामुळे नव्हे तर आपणच आपल्या मनातील प्रत्येक विचार हा रेडीयोचा आवाज कमी करावा तसा क्रमशः कमी करत नेल्याने. दुपार मस्त सर्वत्र चढली आहे.

आताशी ऊन्हामुळे अंगाची तितकीशी काहीली होत नाही कारण काही दिवसांनी पाऊस धरित्रीच्या भेटीस येईल आणि धमाल सुरू करेल हे ठाऊक आहे. अशा वेळेस हौस कांदे खात असल्याने भर दुपारी बाहेर निघावे तर वेगळीच दुनिया दिसते. एरवी नट-नट्यांसारखे नटून गजबजलेले रस्ते रवीवारी दुपारी ‘साधी राहणी,उच्च विचार’ या तत्त्वाने क्षणिक वैराग्य येऊन स्थिर झालेले असतात. चौकातील वाहतूकीचे दिवेसुद्धा ढोरांप्रमाणे सुस्त पडून असतात. रसवंतीतून घुंगरांचा आवाज येतो. आपण तिथे जावं आणि मस्तपैकी आले-लिंबू पिळलेला ऊसाचा रस प्यावा. मधूनच घोड्यांचे खिंकाळणे ऐकू येते. हल्ली या प्राण्याचे दर्शन शहरातून नामशेष झाल्यागत आहे.

आणि घोडेच का? अगदी गाई-म्हशी, गाढवं, कोंबड्या, डुकरे असे पाळीव प्राणीसुद्धा क्वचितच दिसतात. वन्य पशूंची गोष्टच सोडा. जीवंत वाघ-सिंह प्रत्यक्ष पाहूनदेखील बराच काळ झाला. गेल्या दहा वर्षात दश दिशांत झपाट्याने बदल झाला आहे. दिलासा म्हणजे अजूनही कित्येक ठिकाणी झाडं दिसतात. त्यांच्या जवळ जाऊन गुजगोष्टी केल्या तर पक्षीही मनुष्यनिरीक्षण करतांना आढळतात. एखाद्या मंदिराच्या सभामंडपात टेकलं की निरव शांतता मिळते. मूर्तीसमोरचा दिवा मंदपणे स्निग्ध हास्य देतो. तेल असेस्तोवर तेवायचं अन नंतर कृतार्थ व्हायचं. कुणीतरी म्हटलंच आहे, “पूजेतल्या पाना-फुला, मृत्यू सर्वांगसोहळा.” जन्म-मरणाचा विचार करतांनाच बाजूच्याच उड्डाणपूलावर बस संथपणे चढतांना दिसते. त्या उड्डाणपूलावरचे दिवे आता निष्प्रभ आहेत. परंतू, एकदा का रात्र झाली की हेच शहर संपूर्णपणे वेगळ्या विश्वात नेईल.

जागोजागी उभ्या असलेल्या भव्य दुकानांमधून प्रकाशाच्या लाटा रस्त्यावर आदळतील. उपहारगृहे गजबजतील. रस्त्यावरील पादचारी पूलावरून किंवा उंच टेकडीवरून बघितल्यास ही नगरी चमचमते हिरे जडवलेली कृष्णरंगाची साडी नेसून दिमाखात मिरवतांना दिसेल. त्यातलेच काही हिरे तिच्या डोक्यावर असलेल्या गगनात सांडले आहेत की काय अशी शंका येईल. एक मात्र खरं की धरित्रीवरील नक्षत्रे ही गगनातील ता-यांपेक्षा अधिक चमकदार दिसतील. आणि मग हळूवारपणे झोप डोळ्यांवर स्वप्नांची पांघरूणं घालेल.

प्रत्येक शहरातच अनेक शहरे असतात. त्यातलं कोणतं कधी दिसेल हे काही आगाऊ ठरवताही येत नाही, अन जे दिसेल त्याचा पट, ते दिसत असतांना, मिटतही येत नाही. त्यामुळे सध्या दिसणारा पट निरखित आनंदीत व्हायचे, होय ना?

(शैलेश श. खांडेकर)

वृत्तपत्र उघडले की प्रथम आपली नजर जाते ती व्यंगचित्राच्या पानाकडे. तसा व्यंगचित्रांचा विषय सहसा राजकीय आणि सामाजिक विषयांशीच संबंधित असतो. परंतू, हा विषय विज्ञान असेल तर? आज नेमके या विषयाला वाहिलेले संस्थळ गवसले.

दुवा - http://www.sciencecartoonsplus.com/

संशोधन करणा-या वैज्ञानिक मित्राला आवडेल अशी काय भेटवस्तू द्यावी हा प्रश्न या निमित्ताने सहज निकाली निघाला,

(शैलेश श. खांडेकर)